۱۶۱- جایگاه عقل در اندیشه شیخ مفید کجاست؟

جایگاه عقل در اندیشه شیخ مفیدgavadi
حوزه/ عقل از منظر شیخ مفید، عامل تمییز مطالب استنباطی است (در حکمت نظری، بود و نبود و در حکمت عملی، باید و نباید) و نیز عامل عِقال کننده از قبائح است…

سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری «حوزه»، بخشی از دیدگاه حضرت آیت الله جوادی آملی پیرامون شخصیت شیخ مفید را منشر می کند.

در بین دانشمندان بزرگ ما که در اعصار مختلف می زیسته اند، مفاخر و نوابغ بسیاری بوده اند که امروز هر کدام مایه اعتبار و سند افتخار جهان تشیع به شمار می آیند. ولی از میان آنها شیخ مفید جایگاه خاصی دارد که از هر جهت او را از دیگران ممتاز می گرداند.

روز بزرگداشت شیخ مفید(ره) که از وارثان نام ‏آور علوم معصومانِ الهی‏ اند، فرصت مغتنمی برای طرح برخی مسائل مهمّ علمی خواهد بود. چون عنصر محوری مطالب، تبیین راهبردهای عملی عقل در فقه و حقوق است، لذا نکات وجیزی در این پیام کوتاه ارائه می‏ شود.

یکم. حکم عقل، غیر از بنای عقلاست، زیرا اوّلی از سِنخ علم است و دومی از صنف عمل؛ لذا حکم عقل، اگر بیّن یا مُبَیّن باشد، حجت شرعی است و بنای عقلا، تا به امضای شارع مقدس نرسد، مشروع نخواهد بود، زیرا فعل غیرمعصوم، تا به تأیید اهل عصمت (علیهم ‌السلام) نرسد، نه تنها سند شرعی افعال دیگران نیست، بلکه مشروع بودن خود آن فعل نیز وامدار تصویب صاحب شریعت است؛ البته آرای عقلا که صبغه علمی دارد، غیر از افعال آنان است که جنبه عملی دارد، چون آن آرا اگر بَیِّن بود، مانند حُسن عدل و قُبح ظلم، یا مُبیِّن بود، نظیر برخی قواعد فقهی و حقوقی که به استناد مبادی بدیهی حکمت عملی سامان پذیرفت، محتاج به تصویب نیست؛ هر چند شارع مقدس آن را تأیید خواهد فرمود و در این‏ گونه موارد، دلیل نقلی، هماهنگ با دلیل معتبر عقلی است.

دوم. منطقه نفوذ عملیِ عقل در فقه و حقوق بسیار وسیع است، زیرا عقل، هم از مبادی تجربی استمداد می‏ کند و هم از مبانی تجریدی؛ لذا ره‏ آورد آن، هم در تعبّدیات مشهود است و هم در توصّلیات، و کاربرد آن، هم در عبادات رایج است و هم در معاملات دارج، چنان ‏که گسترۀ احکام فقهی و حقوقی آن، همه مسائل محلّی، منطقه ‏ای و بین ‏المللی است؛ هر چند در بسیاری موارد، از هدایت و حمایت دلیل نقلی معتبر کمک خواهد گرفت، زیرا در متون مقدّس دینی، جوامع‏ الکلم یافت می ‏شود که استنباط عقل اجتهادی پایا و پویا از آن ‏ها سهل بوده و فتوای راهگشا را از شریعت سمحه و سهله بدون کمترین تسامح و تساهل استخراج [کرده] و در اختیار مسئولان نظام اسلامی قرار خواهد داد. این سعه کاربرد عملیِ عقل در فقه وحقوق، محصول وسعت منبع استنباطی آن یعنی قوانین الهی است.

سوم. محمد بن محمد بن نعمان ابن المعلّم العُکْبَری بغدادی، معروف به شیخ مفید در تذکرۀ به اصول فقه چنین فرموده است: «اصول و احکام شرعی سه چیز است: «کتاب خدای سبحان»، «سنّت پیامبر اعظم ‏صلی الله علیه و آله و سلم» و «اقوال ائمه طاهرین(علیهم‌السلام)».

* راه ‏های رساننده به علم مشروع سه چیز است:

۱. عقل، و آن راه شناخت حجّیت قرآن و دلایل اخبار است.

۲. زبان (ظواهر الفاظ)، و آن راه فهم معانی کلام است.

۳. اخبار و آن راه اثبات مطالب کتاب و سنّت و اقوال امامان معصوم(علیهم‌السلام) است. آن‏ گاه به شرح این مطالب پرداخت».

لازم است عنایت شود که جناب شیخ مفید در صدد تحقیق نهایی نبوده و تفصیل آن را نیز به سایر مصنَفات خویش احاله می‏ فرماید؛ لیکن نظم منطقی اقتضا دارد که چنین گفته شود:

* عقل منبع ثبوت حکم نیست

اوّلاً: مبدأ هستی‏ شناسی احکام و قوانین حقوقی و غیر حقوقی، اراده و علم ازلی خدای سبحان است و در این تقنین، هیچ چیزی شریک خدای سرمدی نبوده و نیست، و هیچ باصره ‏ای همتای خدای بی ‏نَدید را ندید و نخواهد دید. عقل همانند نقل، مبدأ ایجاد قانون و منبع ثبوت حکم نبوده و نیست.

* منبع معرفت شناسی

ثانیاً: منبع معرفت ‏شناسی احکام و قوانین عبادی و غیر عبادی، یا نقل معتبر است یا عقل برهانی. نقل، در کتابِ منزه از گزند افزایش و کاهش و مبرّای از وصمه آسیب و مطّهّر از نسخ و ابطال و نیز در سنّت معصومان(علیهم ‌السلام) [که] عدیل قرآن و همسان وحی الهی[اند]، خلاصه می ‏شود. فتوای عقل برهانی غیر از کشف از حکم خدا نخواهد بود، چنان‏ که مستفاد از متون مقدّس دینی نیز چیزی غیر از حکایت قانون الهی نیست.

همه این ادلّه در حوزه اثبات حکم شرعی سهیم ‏اند؛ نه ثبوت آن که وقف قلمرو اراده و علم ازلی خداست. شاید بتوان این ساختار منطقی را از ثنایای تعالیم برین این جامع معقول و منقول، به جمع سالم، نه جمع مکسّر، استنباط کرد؛ هر چند در این مختصر به آن عنایت نفرموده ‏اند.

* تعامل متقابل عقل برهانی و نقل معتبر

چهارم. تعامل متقابل عقل برهانی و نقل معتبر، برکات فراوانی دارد که یکی از آن ‏ها تأمین تمام نیازهای فقهی و حقوقی جامعه اسلام تا دامنه قیامت است، زیرا متون نقلی و رهنمودهای وزین اهل وحی و آل ‏عصمت(علیهم‌ السلام) در اثاره دفائن عقول سهم به‏ سزایی دارد، چنان ‏که امیرمؤمنان حضرت علی بن ابی ‏طالب(علیهما‌السلام) ره‏ آورد پیامبران خدا را شکوفا کردن گنجینه‏ های مستور عقول دانست و چنین فرمود: «… وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُول». آن‏ گاه عقول شکوفا شده، در ساحت اجتهاد معقول و مقبول که از هر گونه قیاس، خیال، گمان و وهم منزّه است، حضور می ‏یابد و در اثاره دفائن نقول می‏ کوشد. این تعاطی عقل درون و نقل بیرون، تدریجاً دفینه‏ های الهی را که در جوامع الکلم تکوینی، یعنی نهاد و نهان فطری و تدوینی، یعنی معارف وحیانی کتاب خدا و سنت معصومان مستورند، مشهور می‏ کنند و با استفتای فقهی و حقوقی هر عصر و مصری، پاسخ شایسته و قابل عمل ارائه می‏ کنند.

* عدل مداری و پذیرش حُسن و قُبح عقلی

پنجم. یکی از مبانی مهم مسائل فقهی و حقوقی، عدل مداری و پذیرش حُسن و قُبح عقلی است. شیخ مفیدِ، همانند سایر اساطین امامیه، بعد از فراغ از جهان ‏بینی توحیدی و باور آفریدگارِ جامع تمام اسمای حسنای جمال و جلال، فتوای عقل را به حُسن عدل و قُبح ظلم ادراک کرده و ضرورت صدور عَدل حَسَن و امتناع صدور ظلم قبیح را از خدای سبحان معتقد است. آن چه امتیاز مکتب امامیه بر مکتب معتزله را که پای ورقه حُسن و قبح عقل را امضا کرده ‏اند، رقم می‏ زند، همین نکته اخیر است و آن این که صدور عدل از خداوند ضروری است؛ نه بر خدا؛ و صدور ظلم از خدا ممتنع است؛ نه بر او، زیرا هویّت مطلق و بیکران الهی، محکوم هیچ حکمی نخواهد بود.

اهتمام شیخ مفید به تعقل و خصیصه عقل‏ گراییِ وی را می ‏توان از این جمله استظهار کرد: «مَتی وَجدْنا حدیثاً یخالفه الکتاب و لا یصح وفاقه له علی حالٍ أطرحناه لقضاء الکتاب بذلک و اجماع الأئمه(علیهم ‌السلام) علیه و کذلک إن وجدنا حدیثاً یخالف احکام العقول أطرحناه لِقضیّه العقل بفساده…» ، زیرا حدیث مخالف عقل را مطروح دانسته و نظیر حدیث مخالف قرآن، غیرقابل استناد معرفی کرده، چنان‏ که اعتنای وی در تفسیر نظر، به استعمال عقل در رسیدن به غائب (مجهول نظری) به دلالت حاضر (معلوم بدیهی)، شاهد جانبداری او از عقل است.

عقل از منظر شیخ مفید، عامل تمییز مطالب استنباطی است (در حکمت نظری، بود و نبود و در حکمت عملی، باید و نباید) و نیز عامل عِقال کننده از قبائح است (عقل عملی به اصطلاح خاص)، و حَسَن از نظر شیخ مفید، ملائم عقول و قبیح از نظر وی، مخالف آن است. غرض آن که بررسی مصنّفات شیخ مفید عقل و اجتهاد معقول‏ گرایی وی را کاملاً ثابت می‏ کند.

* عقل برهانی حجت منطقی است

ششم. عقل برهانی، مفید قطع معرفت ‏شناسی است و چنین قطعی، ذاتاً هم حجت منطقی است؛ یعنی کاشف مرز واقع است و هم حجت اصول فقهی و حقوقی است؛ یعنی پایه احتجاج فرمانروا و فرمانبردار است؛ اما قطع قطّاع که از صنف قطع روانشناختی است؛ نه معرفت ‏شناسی، حکم ویژه ‏ای دارد که بزرگان فنّ شریف اصول فقه به آن عنایت فرموده ‏اند.

سرّ اصرار حکیمان متألّه بر عدم عرضه کالای وزین حکمت و رصین معرفت، جز بر صاحبان سریره نَقی و سِیرت تَقی آن است که مبادا از یک سو، قطع معرفتی با قطع روانی مشوب شود، و از سوی دیگر، تمثّل ‏های مثال متّصل با شهودهای مثال منفصل اشتباه شود.

برهان در حکمت نظری معنایی دارد که آن معنا در حکمت عملی (اخلاق، فقه و حقوق) راه ندارد؛ لیکن جامع مشترک هر دو رشته، رسیدن از بدیهی در فنّ خود به نظری همان فنّ است. دلیل معتبر عقلی، گاهی مؤیِّد نقل است و زمانی مؤیِّد به آن و گاهی نیز ممکن است همتای نقل باشد و این تثلیث، منوط به قوّت و ضعف مبادی آن است.

اختلاط برخی اصحاب حدیث درباره قطع معرفتی و روانی، شیخ مفید را بر آن داشت که بعضی مطالب آن ‏ها را نامعقول معرفی کرده و چنین بفرماید: «ثلاثه أشیاء لا تُعْقَل و قد اجتهد المتکلّمون فی تحصیل معانیها من مُعْتَقدیها بکلّ حیلهٍ فلم یَظْفروا الا بعبارات یتناقض المعنی فیه علی مفهوم الکلام ۱. اتحاد النصرانیه ۲. کسْبُ النجّاریه ۳. احوال البهشمیه»؛ یعنی همان طوری که یکی بودن اقانیم سه‏گانه ترسایان نامعقول است، اصطلاحِ کسب گروه جبری و اصطلاح حال که نه موجود است و نه معدوم غیر معقول خواهد بود.

لازم است عنایت شود که حوزه نفوذ عقل، امور کلی و جامع است، لذا استناد به آن در مسائل اصول و فقه، و نیز قواعد فقهی و حقوقی، بیش از استدلال به آن در فروع جزئی است؛ به عنوان نمونه برائت عقلی با شک در ثبوت حکم شرعی و نیز اشتغال عقلی، با شک در سقوط آن بعد از احراز اصل ثبوت و همچنین سیطره عقل در بسیاری قواعد فقهی و حقوقی مانند قاعده «لاضرر و لاضرار» و قاعده «نفی عسر و حرج» و «قاعده المَغْرور یرجع الی من غرَّه» و قاعده «قُبح اعانت بر اثم و عدوان» و قاعده «الصلح جائز بین المسلمین» و قاعده «حرمت اهانت مقدسات دینی» کاملاً مشهود است.

منبع: سروش هدایت جلد