۵۱۹-تهذیب نفس درکلام بزرگان حوزه +محبت پالایش شده

حضرت علی (ع) می فرمود: «حتی یک لحظه مسامحه و سهل انگاری در مورد نفوس خود نکنید که این سهل انگاریها در مورد نفس، شما را به راههای تاریکی می کشاند».

سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری «حوزه»، دراین مقال به بررسی اجمالی تهذیب نفس درکلام بزرگان حوزه می پردازد.ola

  تزکیه و تهذیب نفوس از اهداف اولیه بعثت انبیاء‌ به شمار می رود. «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ »[2] «او خداوندی است که در میان مردمی امّی پیامبری از خودشان فرستاد تا آیات خدا را بر آنها خوانده و آنها را تزکیه نماید و کتاب و حکمت به آنها بیاموزد» و وقتی به اهمیت بیشتر آن پی می بریم که می بینیم خداوند در قرآن کریم بعد از یازده بار قسم ، تنها راه رستگاری را تزکیه نفس ذکر می کند. «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحیها … قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّیها»[3] «هر که نفس خویش را تزکیه کرد رستگار شد.» و آنچه به این مجاهده ویژگی فوق العاده می دهد دائمی بودن آن است و اینکه انسان همیشه باید مترصد دامهای شیطان و نفس اماره باشد حضرت علی (ع) می فرمود: «حتی یک لحظه مسامحه و سهل انگاری در مورد نفوس خود نکنید که این سهل انگاریها در مورد نفس، شما را به راههای تاریکی می کشاند»[4] از همین روست که در مناجات امام سجاد (ع) مشاهده می کنیم که چطور از شرّ نفس خویش به خداوند شکایت می کند: «الهی الیک اشکو نفساً بالسوء أمّاره والی الخطیئهِ مبادَرَهَّ…» «خدای من به توشکایت نفسی را می کنم که امرکننده به بدیهاست وبه خطا سبقت می گیرد و به معصیت و گناهان حریص است و در معرض سخط تو قرار می گیرد و مرا به وادی هلاکت می کشاند و مرا در نزد تو خوارترین هلاک شدگان قرار می دهد، تعلل او زیاد و آرزوی او بلند است…»[5]

* حالات علمای ربانی

در حالات علماء ربّانی و بزرگان دین نیز وقتی نظر می افکنیم ،‌دائماً مترصّد نفس خویش بوده و اهمیّت فوق العاده ای برای تهذیب نفس و خود سازی قائل بوده اند، به طوری که پیوسته به مراقبت و محاسبه از نفس خویش می پرداخته اند و در اثر همین مجاهدتها ،‌پروردگار عالم نیز طبق وعدهای که در قرآن کریم داده، «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا»[6] افقهای جدیدی از معرفت و هدایت را به روی آنها گشوده است.[۷]

*تهذیب نفس در کلام بزرگان :

وقتی نور علم ظلمانی می شود

امام خمینی حضرت امام خمینی(ره): «تا فرصت از دست نرفته بیدار شوید،‌در مرحله اوّل در مقام تهذیب و تزکیه نفس و اصلاح خود بر آئید.»[8] «اگر شما درس بخوانید ممکن است عالم شوید ولی باید بدانید که میان مهذّب و عالم خیلی فاصله است. هر چه این مفاهیم در قلب سیاه و غیر مهذّب انباشته گردد حجاب زیادتر می شود، در نفسی که مهذّب نشده علم حجاب ظلمانی است ، علم نور است ولی در دل سیاه دامنه ظلمت و سیاهی را گستردهتر می سازد.»[9]

«… حوزه‎‎های علمیه بیدار باشند، تقوا را ،تقوا را، تقوا را، ‌نصب العین خود قرار بدهید ـ ‌فضلا و ‌طلاب علوم دینیه ،‌ تقوی، ‌تقوی، تنزیه نفس و مجاهده با نفس می تواند بر یک امّت حکومت کند.»[10]

* نفس را نجس نکنید!

آیت الله قوچانیآیه الله نجفی قوچانی (ره): «… و با لجمله، طلبه باید اوّلاً در تغییر باطن خود جدیّت نماید و چنانچه در اوّل طفولیّت است و باطن او هنوز چرکین و نجس نشده، مواظب باشد که نجس نشود… .»[11]

* نفس را مجازات کنید

آیه الله سید احمد کربلائی(ره): در دستور العملی به یکی از شاگردان خویش می نویسد:«مواظبت کامل بر اداء‌ واجبات و ترک محرمات داشته باش و اولاً: در ابتدای صبح در این اندیشه کن. ثانیاً: کمال مراقبت را در طول روز داشته باش. ثالثاً: هنگام اراده خوابیدن محاسبه نفس کن. رابعاً: در صورتی که نفس مخالفتی نموده آنرا جبران نما و نفس را با انجام ضّد میل آن مجازات و سیاست نما»[12].

 * علم آبرو بر!

آیت الله بهاء الدینیآیه الله العظمی بهاءالدینی (ره): «با تهذیب نفس علم به بار می نشیند و ثمر می دهد. قدرت، مفید می شود و خدمت، ارزش می یابد. ارج و بهای افراد به خود سازی، تهذیب نفس و توجه به خداست. هرچه تهذیب افزایش یابد، مشکلات و نابسامانی ها آسان و قابل تحمّل می شوند و در پی آن تائید الهی مسائل را حل میکند و اگر خدای نکرده این وظیفه اصلی فراموش شد، تمامی زحمات هدر می رود.»[13]

«علم بدون تهذیب نفس، زهر است و کشنده جان و آبرو و شخصیت افراد.»[14]

«معارف دین و دعاها تنها با تزکیه درک می شود»[15]

* امام خمینی(ره) مرد علم و عمل

آیت الله مظاهری حضرت آیه الله مظاهری در مورد حضرت امام  گفتند: «‌درس ایشان فقط تعلیم و تعلّم نبود بلکه مقیّد بودند در ضمن تعلیم،‌ تهذیب هم باشد و به عبارت دیگر درس ایشان کار رسول گرامی اسلام(ص) بود که:«وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ» آنچه برای ما اعجاب انگیز و از الطاف بزرگ ایشان بود تهذیب عملی بود که ایشان داشتند.»[16]

«بیش از ۱۲ سال که شرکت در دروس عالیه ایشان داشته ام، در این مدت یک عمل مکروه از ایشان ندیدم. بلکه اگر شهبه مراء و جدالی، شهبه غیبت و دروغی… پیش می آمد حالت نگرانی به خوبی از ایشان نمایان می شد. یادم نمی رود روزی امام در درس تشریف آوردند و به قدری ناراحت بودند که نفس ایشان به شماره افتاده بود. درس نگفتند و به جای درس نصیحت تندی نمودند و رفتند. و تب مالتی که داشتند عود کرد و سه روز درس نیامدند. چرا؟ چون شنیده بودند یکی از شاگردان ایشان درباره یکی از مراجع غیبتی کرده بود.»[17]

«ایشان بعد از فوت آیه الله العظمی بروجردی (ره) ‌برای فرار از مطرح شدن نام ایشان به عنوان مرجع تقلید خصوصاً در بین مردمی که از شهرستانها می آمدند از منزل خارج نشدند و تنها پانزده روز بعد از وفات ایشان با اصرار شاگردان، بعد از اینکه فاتحه از طرف خیلی از بزرگان گرفته شد، آن هم در جمع طلاب مشهد، فاتحه برگزار کردند و به مسئول اعلان جلسه تذکّر اکید دادند که از اعلام نام ایشان خـودداری نماید»[18]

* چهار شرط ملا صدرا برای شاگردان

ملاصدراملاصدرا و شرط پذیرش شاگرد :از تمام قسمتهای ایران برای استفاده از درس ملاصدرا به شیراز میرفتند و استاد شاگرد را نمیپذیرفت مگر اینکه شاگردچهار شرط را بپذیرد و بدان عمل نماید. اوّل این که در صدد تحصیل مال نباشد مگر به اندازه تحصیل معاش دوّم اینکه در صدد تحصیل مقام نباشد سوّم اینکه معصیت نکند چهارم اینکه تقلید ننماید.»[19]

* وقتی امام علی(ع) درخواست علامه طباطبایی را اجابت کرد

علامه طباطباییعلامه طباطبائی (ره): «انتخاب مسیر تهذیب به سفارش آیه الله قاضی(ره)»: آیه الله ابراهیم امینی از استادشان علامه طباطبائی، نقل کردهاند:

هنگامی که از تبریز به قصد ادامه تحصیل علوم اسلامی به سوی نجف اشرف حرکت کردم در بین راه همواره به فکر بودم که چه درسی بخوانم، پیش چه استادی تلمّذ نمایم و چه روشی را انتخاب کنم که مرضّی خدا باشد. وقتی به نجف رسیدم لدَیَ الوُرود رو کردم به قبّه و بارگاه امیرالمؤمنین (ع) و عرض کردم: «یاعلی! من برای ادامه تحصیل به محضر شما شرفیاب شدهام ولی نمی دانم چه روشی را پیش گیرم و چه برنامهای را انتخاب کنم از شما می خواهم که در آنچه صلاح است مرا راهنمائی کنید.» منزلی اجاره کرده ودر آن ساکن شدم. در همان روزهای اوّل، قبل از اینکه در جلسه درسی شرکت کنم، ناگاه درب خانه را زدند، درب را باز کردم. دیدم یکی از علمای بزرگ است سلام کرد و داخل منزل شد. بعداز گفتگوئی کوتاه فرمودند: «کسی که به قصد تحصیل به نجف می آید خوبست علاوه بر تحصیل، به فکر تهذیب و تکمیل نفس خویش نیز باشد و از نفس خود غافل نماند.» این را فرمود و حرکت کرد. سخنان کوتاه و با نفوذ آن عالم ربّانی چنان در دل من اثر کرد که برنامه آیندهام را شناختم و تا مدتی که در نجف بودم محضر ایشان را رها نکردم و در درس اخلاقش شرکت می کردم.

* فقط گناه نکنید!

آیت الله بهجتروش و دستورالعمل آیه الله العظمی بهجت برای تهذیب نفس: آیه الله بهجت در جواب این سؤال که آیا برای تهذیب نفس می توانیم به دستوراتی که از بزرگان رسیده، مثل مرحوم بید آبادی (ره) عمل نمائیم؛ فرمودند: مرحوم بید آبادی و بزرگان دیگر برای اسلام زحمات زیادی کشیدند ولی هر کدام از یک راه افراد را به سوی خدا می بردند ولی من راهم این است که دستورات العمل فقط در یک چیز جمع شده، در یک کلمه خیلی کوچک _خیلی کوچک و آن «ترک گناه» است ولی فکر نکن ترک گناه چیز ساده ای است. گاهی خیلی مشکل است و تمام دستورات خودش بعداً می آید، ترک گناه مانند چشمهای است که همه چیز را خود به همراه دارد.»

*مرکز مطالعات وپاسخگویی به شبهات -مهدی رحیمی

منابع :

[۱] . نجم آیه ۹

 [2] . جمعه /۲، مشابه همین آیه در موارد دیگری در قرآن ذکر شده است: بقره / ۱۵۱ ـ بقره / ۱۲۹ ـ ال عمران / ۱۶۴

[۳] . سوره شمس آیات ۱ـ۹

[۴] . نهج البلاغه ـ با ترجمه و شرح : فیض الاسلام ـ خطبه ۸۵ ـ ص۲۶۰- انتشارات فیض الاسلام / ۱۳۶۶

[۵] . مفاتیح الجنان ـ شیخ عباس قمی ـ‌ مناجات خمس عشر، مناجات شاکین ـ ص۱۹۸ ـ ‌انتشارات علامه چاپ چهارم/ تابستان ۱۳۸۰

[۶] . عنکبوت /۶۹

[۷] . در نگارش مقدمه، از کتاب: اخلاق اسلامی (شرح خطبه متقین نهج البلاغه ) و شرح اربعین حدیث امام (ره) استفاده شده: ۱)_ اخلاق اسلامی در نهج البلاغه ، دروس نهج البلاغه آیه الله مکارم شیرازی ـ‌تألیف: ‌اکبر خادم الذاکرین ص۲۸۱ تا ۲۸۷ ـ‌ ناشر: ‌مدرسه الامام علی بن ابیطالب/ سوّم/ ۱۳۷۹ _ ۲ ) ـ شرح اربعین حدیث ـ ص۳ ـ امام خمینی (ره) ـ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام /اوّل/ ۱۳۷۱

[۸] . جهاد اکبرـ ص۶۱ ـ امام خمینی (ره) مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام ـ چهارم/ ۱۳۷۴ .

[۹] . همان / ص۱۸

[۱۰] . صحیفه نور ـ ج ـ ص- ۱۰ /۱۲/ ۵۷ سازمان مدارک فرهنگی اسلامی /۱۳۶۹

[۱۱] . سیاحت شرق ـ ص ۲۱۴ ـ سیدحسن قوچانی معروف به آقا نجفی قوچانی چاپ اوّل/ مشهد، انتشارات طوس/، ۱۳۵۱ هـ . ش.

[۱۲] . تذکره المتقین ـ ص ۱۷۶ ـ شیخ محمد بهاری همدانی (ره) -‌ انتشارات نهاوندی ـ چاپ دوّم / ۱۳۷۶

[۱۳] . حاج آقارضا بهاءالدین (ره) (آیت بصیرت) ـص ۷۳ ـ سید حسن شفیعی ـ چاپ اوّل / ۱۳۷۵ ـ چاپ قدس

[۱۴] . همان/ص۷۴

[۱۵] . سیری در آفاق ـ ص۲۳۹ ـ حسین حیدری کاشانی ـ‌انتشارات تهذیب/ اوّل/۱۳۸۱

[۱۶] .سرگذشتهای ویژه از زندگی حضرت امام خمینی(ره) ج۵ـ ص۱۶۶ ـ گردآوری رضا شعر باف،‌ انتشارات پیام آزادی ـ چاپ هشتم / ۱۳۷۴ .

[۱۷] همان/ص۱۶۴

[۱۸]. همان/۸۶ ـ این قضیه به نقل از حجه السلام مصطفی زمانی (ره) ذکر شده

[۱۹] . سیمای فرزانگان ـ ص۳۶ ـ رضا مختاری ـ ناشر: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم ـچاپ هشتم/ ۱۳۷۴

[۲۰] . حاج آقا رضا بهاءالدین (آیت بصیرت) – ص