۹۵۹-چهار ملاک مهرورزی والدین بر فرزندان+راههای آموزش محبت

ملاک رعایت عدالت در مهرورزی، دو شاخص «نیاز» و «ظرفیت» فرزندان است. با توجه به این دو شاخص، در جایی که نیاز و ظرفیت فرزندان با یکدیگر یکسان باشد، عدالت ورزی به مساوات منجر می شود و در واقع مساوات در مهرورزی واجب است.

به گزارش خبرگزاری «حوزه»، آیت الله اعرافی در بخشی از کتاب "تربیت فرزند با رویکرد فقهی" دربارۀ حدود مهرورزی والدین بر فرزندان می نویسد: 

مهرورزی و تربیت عاطفی فرزندان یکی از وظایف مستحب والدین در تربیت آن هاست. محبت به فرزندان نیز یکی از روش های تربیت عاطفی است؛ اما مهرورزی، حدودی دارد. محبت افراطی بدون توجه به مرزهای تربیتی، آثار نامطلوبی بر رفتار کودکان خواهد داشت.

کتاب تربیت فرزند با رویکرد فقهی

پرسش این است که قلمرو ابراز محبت کجاست؟ آیا رعایت تساوی در مهرورزی بین فرزندان لازم است و یا این که عدالت در مهرورزی واجب است؟

دربارۀ عدالت ورزی میان فرزندان با سه گروه روایات مواجه ایم:

الف): روایات رجحان تساوی؛

و فِی رِوَایَهِ السَّکُونِیِّ قَالَ: نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِلَى رَجُلٍ لَهُ ابْنَانِ فَقَبَّلَ أَحَدَهُمَا وَ تَرَکَ الْآخَرَ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص فَهَلَّا وَاسَیْتَ بَیْنَهُمَا. (۱)

رسول اکرم صلی الله علیه و آله مردی را دیدند که یکی از فرزندان خود را بوسید و به فرزند دیگر اعتنایی نکرد. پیغمبر (ص) به او فرمود: چرا با فرزندانت به طور مساوی رفتار نمی‌ کنی؟.

ب) روایات رجحان عدالت؛

قَالَ رسول الله(ص) اعْدِلُوا بَیْنَ أَوْلَادِکُمْ فِی السِّرِّ کَمَا تُحِبُّونَ أَنْ یَعْدِلُوا بَیْنَکُمْ فِی الْبِرِّ وَ اللُّطْف‏. (2)

رسول خدا (ص) فرمود: در کار بخشش با فرزندان خود به عدالت رفتار کنید همچنان که می خواهید فرزندانتان در نیکى و محبت با شما به عدالت رفتار کنند.

ج) روایات جواز تفضیل.

عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ الرَّجُلِ یَکُونُ بَعْضُ وُلْدِهِ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنْ بَعْضٍ وَ یُقَدِّمُ بَعْضَ وُلْدِهِ عَلَى بَعْضٍ فَقَالَ نَعَمْ قَدْ فَعَلَ ذَلِکَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع نَحَلَ مُحَمَّداً وَ فَعَلَ ذَلِکَ أَبُو الْحَسَنِ ع نَحَلَ أَحْمَدَ شَیْئاً فَقُمْتُ أَنَا بِهِ حَتَّى حُزْتُهُ لَهُ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ الرَّجُلُ یَکُونُ بَنَاتُهُ أَحَبَّ إِلَیْهِ مِنْ بَنِیهِ فَقَالَ الْبَنَاتُ وَ الْبَنُونَ فِی ذَلِکَ سَوَاءٌ إِنَّمَا هُوَ بِقَدْرِ مَا یُنَزِّلُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ. (۳)

به ابو الحسن الرضا (ع) گفتم: آیا انسان مى ‏تواند برخى از فرزندان خود را بیشتر دوست بدارد و یا بعضى از آنها را بر دیگران مقدم بدارد؟ ابو الحسن گفت: آرى؛ جدم ابو عبدالله صادق به فرزندش محمد دیباج، عطیه ‏اى پیشکش فرموده بود، و پدرم ابوالحسن به فرزندش احمد، آبادى «یسیره» را عطا کرده بود که من به کفالت آن همت گماشتم تا موقعى که در اختیار خودش نهادم. من گفتم: قربانت شوم. رواست که انسان دخترانش را بیش از پسرانش دوست بدارد؟ ابو الحسن الرضا گفت: فرقى نمى ‏کند که انسان دخترانش را بیشتر دوست بدارد یا پسرانش را: به هر مقیاسى که خداوند- عز و جل- مهر فرزند را در دل انسان جاى دهد، به او محبت مى ‏ورزد.

پس از بررسی و جمع بندی روایات، نتیجه این شد که بر مبنای حکم عقل، عدالت ورزی همه جا نیکوست و براساس قاعده ملازمۀ حکم عقل و شرع، عدالت ورزی میان فرزندان واجب است و ملاحظه می شود که روایاتی در دسته دوم، با واژۀ «اعْدِلُوا بَیْنَ أَوْلَادِکُمْ» به آن امر کرده اند. مطابق روایات دسته اول، مساوات میان فرزندانی که در نیازها و ظرفیت ها برابرند، واجب است و براساس روایات دسته سوم، در صورت تفاوت نیازها و ظرفیت فرزندان، تفضیل جایز است.

باید متذکر شد که اگر برتر شمردن برخی فرزندان، باعث گمراهی و جهنمی شدن فرزندان دیگر شود، براساس قاعده «حرمت اعانه بر اثم» (4) و نیز «قاعده صیانت» (5) تفضیل (برتر شمردن)، حرام و رعایت مساوات، واجب است.

همچنین اگر تفاوت گذاری میان فرزندان سبب شود فرزندانِ دیگر، آزار قابل توجهی ببینند، حرام است. (۶) همچنین براساس قاعده «لاضرر» و قاعده «مضارۀ» (7) رعایت نکردن تساوی میان فرزندان نباید به ضررزدن به فرزندانِ دیگر منجر شود.

* چهار ملاک مهرورزی والدین بر فرزندان

دربارۀ حدود مهرورزی می توان چنین گفت:

* رعایت عدالت بین فرزندان در تمامی امور مربوط به آن ها و از جمله مهرورزی و ابراز محبت بر والدین، واجب است؛

* ملاک رعایت عدالت در مهرورزی، دو شاخص «نیاز» و «ظرفیت» فرزندان است. با توجه به این دو شاخص، در جایی که نیاز و ظرفیت فرزندان با یکدیگر یکسان باشد، عدالت ورزی به مساوات منجر می شود و در واقع مساوات در مهرورزی واجب است؛

* از دیگر مجوّزهای تفاوت گذاری میان فرزندان، وجود مصالح مهم تر مانند احتمال فتنه میان فرزندان و نیز وجود حق برای یکی از فرزندان است. در این صورت تبعیض، جایز و در واقع، عدالت در مهرورزی واجب است؛

* ملاک تشخیص برابری یا تبعیض در ارتباطات عاطفی و رفتاری والدین با فرزندانشان، عرف است. بنابراین ممکن است در عرف به میزان اندکی از تفاوت گذاری در تعاملات عاطفی اعتنا نشود.

پاورقی:

(۱)- من لا یحضره الفقیه، ج‏3، ص: ۴۸۳.

(۲)- مکارم الأخلاق، ص: ۲۲۰.

(۳)- الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏6، ص: ۵۱.

(۴)- تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ. (مائده، ۲).

(۵)- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلیکُمْ ناراً. (تحریم، ۶)

(۶)- ر.ک. مستندات حرمت ایذاء، سبزه واری، مهذب الأحکام فی بیان الحلال والحرام، ج ۱۵، ص ۲۳۳.

(۷)- لا تُضَارَّ والِدَهٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ. (بقره، ۲۳۳)